Yapı Endüstri Merkezi tarafından çıkartılan Aylık Mimarlık Tasarım Kültür Dergisi YAPI'nın haziran 415 sayısı 132.sayfasında Abant İzzet Baysal Üniversitesi öğretim görevlisi Yrd. Doç. Dr. Can Karagülle tarafından yayınlanan “tarihi çevrenin bütüncül korunmasında güncel sorunlar” başlıklı makalesinde belediye tarafından yıkılmak istenilen arasta dükkanlarının tarihi ve kültürel değerlerinden bahsedilerek çevresiyle birlikte korunması gerektiği belirtilmektedir.
Belediye tarafından kentsel dönüşüm adı altında yıkılmak istenilen arasta dükkanları Kültür ve Turizm Bakanlığı Ankara 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu Müdürlüğü'nün 10.09.2015 tarih ve 2683 tarihli kararı ile somut bir gerekçe göstermeden “2863 sayılı yasa kapsamında tescil edilmesine gerek olmadığına” diyerek yıkımına izin verilmişti.
Tarihi Çevrenin Bütüncül Korunmasında Güncel Sorunlar-Bolu Kent Merkezi
Örneği
Yrd.Doç.Dr. Can KARAGÜLLE, Abant İzzet Baysal Üniversitesi [iletişim: 537-6346644]
ÖZET:
Ülkemiz, mevzuatını bütüncül koruma yönünde ilk kez Venedik Tüzüğü'nün etkisi ve 1975 yılı Avrupa
Mimari Mirası Yılı etkinliklerinin bir yansıması sonucu değiştirmeye başlasa da uygulamada konunun
henüz içselleştirilmediği gözlenmektedir. Özellikle son dönemde yapılan yasal değişiklikler1
korumayı
daha fazla merkezi yönetim lehinde ucu açık düzenlemeler haline getirmiştir. Sorumluluğun ve
yetkinin yerel sivil toplum kuruluşları, üniversiteler ve meslek odaları ile paylaşılmadığı mevcut
mevzuatta, garip bir şekilde planları onaylayan makama denetim yetki ve görevi tanımlanmadığı
gözlenmektedir. Yürürlükteki mevzuat, planları yaptıran ve onaylayan makamların, (yaratılan
sübjektif bir ortam içinde) bütüncül korumayı istendiği gibi yorumlanabilmesine olanak verirken bu
konuda yasa veya ilke kararlarına uyulmadığında yargıya başvurmak dışında bir kontrol mekanizması
öngörmemiştir. Böyle bir ortam altında, merkezi otorite tarafından üye seçimi yapılan koruma
kurulları ve bu kurullarca onaylanan koruma amaçlı planlarının mevcut kültürel mirası ne kadar
koruyabildiği tartışılır hale gelmiştir.
Antik dönem, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi olmak üzere çok katmanlı zengin bir kültürel mirasa
sahip olan Bolu kent merkezi, birbirine komşu kentsel sit ve arkeolojik sit alanlarına sahiptir. 2009 da
sadece Arastayı içine alan çok sınırlı bir alan için ilan edilen Kentsel Sit Alanı sınırlarının kentin şu an
sahip olduğu kültürel mirası tam olarak yansıtmadığı konusunda yoğun tartışmalar vardır.
Kentsel Sit Alanı olarak ilan edilen bu bölge için 2008 de yaptırılan koruma amaçlı imar planı, (bu
alanın hemen çeperinde yer alan) çok sayıda anıtsal ölçekteki tescilli kültür varlıklarını içine
almamıştır. Diğer yandan, geçmişte Arastanın bir parçası olmasına karşın Kentsel Sit Alanı sınırı
dışında bırakılan ve henüz tescili yapılmamış bir grup tarihi dükkan, (koruma amaçlı imar planında
etkileşim-geçiş sahası tanımı da yapılmadığından) 2012 de çıkarılan 6306 sayılı Afet Riski Altındaki
Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanunun tarihi yapı üzerindeki yanlış uygulanmasına maruz
kalmaktadır. Söz konusu tarihi yapı sahiplerinin tescil edilerek korunması yönündeki talebi (yapının
aynı bölgede tescil edilmiş çok daha kötü durumdaki benzer örneklerine karşın) şaşırtıcı bir şekilde
Ankara 1. Koruma Kurulu tarafından kabul edilmemiş ve kısmen yıkımına başlanmıştır. Yürürlükteki
Koruma Amaçlı İmar Planı raporunda, Tarihi Arastanın güney bölgesinde yalıtılmışlığa neden olduğu
tespiti yapılarak ayrı bir özel proje alanı tanımlanmış olup bu bölgeye komşu olan söz konusu dükkan
parsellerinde 6 kata izin veren bir yapılaşma izni vardır. Yıkılması istenen tarihi dükkanların olduğu bu
parsel üzerine yeni yapılaşma gerçekleştiğinde, Bolu kentinin en önemli kimlik öğesi olan Yıldırım
Beyazıt Camii ve Arasta Bölgesi ikinci bir yalıtılmışlık, görsel bütünlük ve siluet bozulmasına maruz
kalacaktır.
Makale ile Ülkemizde bütüncül korumanın (bu amaçla çıkarılan yasa, yönetmelik ve ilke kararlarına
karşın) henüz başarılamadığı hususu, ilgili mevzuat eşliğinde ve Bolu alan çalışması temel alınarak
açıklanacaktır.
Anahtar Kelimeler: Bütüncül Koruma, Kültürel Miras, Koruma Amaçlı İmar Planı
1
648 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname, http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/4.5.644.pdf
Resim 1: 1970 lerde Rant Amaçlı Yapılan Belediye Dükkanları, Arastanın Tarihi Doku ile Olan Bağını
Kesmiştir.
Kültürel Miras ve Bütüncül Koruma Kavramı:
UNESCO kültürel mirası, “tarihi ve yapılaşmış çevreyi oluşturan anıtlar, mimari değeri olan yapı
grupları ve alanlar” olarak tanımlamaktadır (UNESCO, 1976). Bu tanım içinde yer alan somut kültürel
değerler, geçmişin izlerini taşıması nedeniyle tüm insanlığa ait olarak görülmekte ve korunması
istenmektedir. Burada eserin korunma kararında mülkiyet-rant ilişkisinin gözetilmemesi gerekliliği
vurgulanmıştır. Diğer yandan, ICOMOS'un 1999'da Meksika'da yaptığı toplantıda kabul ettiği
“Geleneksel Mimari Miras Tüzügünde”, bir toplumun kültürünün temel anlatımı olan sivil mimarlığın
bir yandan o kültürün bölge ile olan ilişkisini gösterirken, diğer yandan dünyanın kültürel çeşitliliğini
yansıtması yönüyle de önemli olduğunun altı çizilmiştir (Ahunbay, 2005).
Kültür mirasımız bugün ile geçmiş arasında bir bağ kurarak ve bu güne ait biriken değerleri geleceğe
aktararak kuşaklararası iletişimi sağlamaktadır. Bu ise, bir yere, bir kültüre, bir ulusa ait olma
duygusunu ortaya çıkarmakta ve birlikte yaşam için ortak bağları güçlendirmektedir (Kiper, 2004).
Türkiye kültürel mirasın korunması ile ilgili olarak, Avrupa Konseyi ve UNESCO'nun birçok kararını
onaylamış; Venedik Tüzüğü (1964), Dünya Kültürel ve Doğal Mirası Koruma Sözleşmesi (1972), Avrupa
Mimari Mirası Koruma Sözleşmesi (1985) ve Avrupa Arkeoloji Mirasının Korunması Sözleşmesi'ni
(1992) yasallaştırarak birer iç hukuk belgesi haline getirmiştir. Bu nedenle, somut kültürel mirasımızın
korunması, toplumsal ihtiyaçlar kadar gelecek nesillere aktarılması yönünde evrensel bir
yükümlülüktür.
Birçok konuda kendi mevzuatımızı oluştururken yasa ve standartlarını örnek aldığımız Avrupa
ülkelerinin kent ölçeğindeki tarihi çevre uygulamalarından yeterince yararlanılmaması, bizi kuram ile
uygulama arasında bir tutarsızlığa sürüklemektedir. İkinci Dünya Savaşını en ağır şekli ile yaşamış olan
birçok tarihi Avrupa kenti, o dönem kentleşmesinde etkili olan Modenizm akımına karşın bu durumu
yeni kentleşme fırsatı olarak kullanmamıştır. Tersine, bu alanları “old city” adı ile bütün olarak
yenileyip koruyarak bir yandan kültürel turizm işlevi ile bu bölgelerde yeni istihdam yaratmış diğer
yandan ise yerel halkın kente dair aidiyetlerini güçlendirmişlerdir.
Bütüncül korumanın temel özelliklerinden bir tanesi kültürel varlıkların, arazi kullanımı, kentsel
planlama ve kentsel tasarım aracılığıyla korunmasıdır. Günümüzde kentsel planlama, sosyal ve
ekonomik planlama sisteminin bir parçası olduğuna göre, kültür varlıklarının sağlıklaştırılması tüm bu
süreçle bütünleşmektedir. Çok katmanlı uygarlıkları yaşamış olan kent merkezlerinin bu dönemlere
ilişkin neredeyse hiçbir anı değerini fiziksel olarak günümüze taşıyamaması zaman boyutu anlamında
o kentin kimliksiz bir kent durumuna düşmesini beraberinde getirmektedir. Kuban, kent gelişiminde
geçmişin göz ardı edilmesinin nazım imar plan uygulamalarındaki işlevselliği sorgulattığını ifade eder
(Kuban, 2010).
Bolu'nun Sahip Olduğu Kültürel Miras ve Koruma Uygulamaları:
Bolu tarihi kent merkezinin bulunduğu bölgenin aynı zamanda Antik Claudiapolis kentinin de
merkezini oluşturduğu bilinmektedir. İlk olarak 1978 tarihli kazılarla varlığı belgelenen Claudiopolis'te
M.S. 2 ve 3 yüzyıllara tarihlenen mimari anlamda birçok eser şimdiki sit alanları içersinde gün yüzüne
çıkarılmıştır.2
Resim 2: (Solda) Roma Dönemi Stadion basamakları; (Sağda) Stadion, Arasta ve Yıldırım Beyazıt Camii
Yanyana.
Basamakları ve kitabesi 2008 yılında gün yüzüne çıkarılan Stadion yapısının ve 1978 yılında
Hisartepesi'nde kurtarma kazısında varlığı ispat edilmiş olan tapınak kalıntısı Kentsel Sit Alanına
komşu olmasına karşın, bu alanların Koruma Amaçlı İmar Plan kararlarında en azından etkileşimli
geçiş anlamında bir veri olarak değerlendirilmediği görülmektedir (Resim 2 ve Şekil 2). Kentsel Sit
Alanı plan sınırları dışında olan ancak 3. Derece arkeolojik sit alanı koruması bulunan bu kültürel
varlıklara komşu parsellerde için de etkileşimli geçiş alanı belirlenmediğinden üzerlerinde halen
yüksek yoğunluk içeren imar plan kararları bulunmaktadır.
Anadolu kentlerinde kentin ruhani merkezi olan cami, yerleşme biriminin aynı zamanda siyasal ve
dinsel merkezi durumundadır. Caminin yeri, İslam öncesi dönemlerin “Agora” sının ya da “Forum” un
işlevi ile benzer şekilde kent merkezinde konumlanırken ulu camii etrafında hanların, hamamların ve
pazarı içine alan bir ticaret merkezinin yer aldığını görüyoruz (KUBAN,1986).
2
Bolu'daki Antik Dönem Varlığı konusunda detaylı bilgi için bkz. (Karagülle, C., 2015, Bolu'da Antik Dönem Mimari İzleri
,Yapı Dergisi, Nisan Sayısı, YEM, İstanbul)
Temel biçimlenmesinin XIV. ve XVI yüzyıllarda gerçekleştiği ve yüz yıl öncesine kadar hemen hemen
özgün eski özelliğini koruyan Türk çarşısı, sokaktan beslenen dükkanlardan, kapalı çarşı niteliğindeki
bedestenlerden ve ticaret veya alışveriş için kente gelenlerin kaldığı hanlardan oluşmaktaydı. Bir
kentin sahip olduğu insan yoğunluğu nedeniyle çarşının büyüklüğü ve dolayısıyla da çarşı çevresindeki
camilerin kullanıcıları arttığından buna paralel biçimde camii sayısında da artış gözlenirdi. Bu
nedenle, kentin büyük camisi ve diğer küçük camileri, çarşıya yakın bir şekilde konumlanırdı (CEZAR,
1983).
Kuban ve Cezar'ın anlatımlarına uygun şekilde orijinal hali 1382 yılında yapılan Yıldırım Beyazıt Camii
(1900), hemen yanında 100'ü aşkın dükkanı ile tarihi arastası, Aşağı Taşhan (1750), Yukarı Taşhan
(1804) ve Deveci Han bulunurken, etrafında Saraçhane (16.YY), Kadı (16.YY), Ağda (19.YY), Keçeci
(18.YY) ve İmaret Camiileri (16.YY) ile Yıldırım Beyazıt-Orta (1388) ve Sultan Hamamlar (16.YY) olduğu
şekilde bugün de tarihi kent merkezini oluşturmaktadır (Şekil 2). 1334 Tarihli Bolu Livası
Salnamesi'nde bahsedilmesine karşın, Yıldırım Beyazıt Külliyesinde yer alan Medrese ve Kütüphane
ise günümüze ulaşamamıştır. Aynı kaynakta külliye içinde yer alan 30 adet dükkanın Hamam ile
birlikte caminin vakfı olduğu notu vardır (Yüksel, 1993).
Resim 3: Taşhan ve Hemen Arkasında Yer Alan Yıldırım Beyazıt Camii
Dünya'daki farklı dönemlerde hüküm sürmüş olan uygarlıklara ait tarihi kentlerin yerleşim dokusu
incelendiğinde, özellikle dinsel inanca ait yapıların konumlanma ve boyut olarak anıtsal ölçekte
oluşturulduğunu görüyoruz. Bu yapılar, aynı zamanda gerek yapıldıkları dönemde ve gerekse
günümüzdeki çağdaş koruma uygulamalarında kent merkezindeki diğer yeni yapılar için boyut ve
gabari anlamında ulaşılması yasaklanan bir üst sınırı oluştururlar. Başkent olması nedeniyle diğer
kentlere örnek olmuş İstanbul'un Osmanlı dönemindeki tarihi kentsel dokusu incelendiğinde, büyük
camilerden konut yapılarına doğru boyutsal bir kademelenme olduğu gözlenir (Kuban, 2010).
Kent merkezindeki diğer tarihi yapılar için bir merkez ve çekim alanı oluşturan Yıldırım Beyazıt
Camii'nin hemen karşısındaki parsellerle olan ilişkisi de siluet ve ölçek-gabari sınırlamasını gerekli
kılmaktadır. Ancak bu bölge için yapılan Koruma Amaçlı İmar Plan kararlarının böyle bir boyutsal bir
kademeli geçişi öngörmesi ve buna ilişkin düzenleme getirmesi beklenirken bu husus göz önüne
alınmamıştır. Yapılan planda kentsel sit alanı için etkileşimli geçiş alanı da belirlenmediğinden Kentsel
Sit Alanı plan sınırı çeperlerinde daha önceki yıllara ait imar planlarlarından gelen ve siluet etkisini yok
eden 6 katlı bir yapılaşma izni geçerlidir (Şekil 1 ve Resim 4).
Şekil 1: (Solda) Bolu Kentsel Sit Koruma Amaçlı İmar Planında Tescilli Anıtsal Yapılar ve Tarihi
Dükkanlar3
Resim 4: (Solda) Tescilli Anıtsal Yapılar ve Tarihi Dükkkanlar; (Sağ Üstte) Arasta ile Çevresindeki İlişkiyi
Kesen Belediye Dükkanları; (Sağ Altta) Rant İçin Yıkılmak istenilen tarihi dükkanlar
3
Gerek Kentsel Sit Alanı Etkileşimli Geçiş Alanında ve gerekse yoğun tescilli anıtsal yapıların bulunduğu
parsellere komşu alanlarda 5-6 katlı yüksek yapı hakları vardır. K notasyonu ile yaratılan çok küçük parsellerle
yüksek yapı haklarının adeta gizlendiği ve korumayı öngören ilgili mevzuatın by-pass edildiği gözlenmektedir.
1970 li yıllara gelinceye değin geleneksel kent dokusu ile sokakları aracılığıyla geçişkenliğe sahip olan
Bolu Arastasının, bu tarihten sonra yol genişletme çalışmaları ve Arastanın güney bölümüne Posta
Caddesi boyunca rant amaçlı yapılan belediye dükkanları (1972) sonrasında kent ile bağlantısı
koparılmıştır (Şekil 2 ve Resim 1). Belediye dükkanlarının yapımı öncesinde, gridal yapıdaki Arasta
sokakları, yakın çevresindeki han, hamam, küçük camii ve geleneksel konut dokusu ile bütünleşecek
şekilde kesintisiz olarak devam etmekteydi (Şekil 2).
Şekil 2: Posta Caddesi Yol Genişletme Öncesi Bolu Arastası ve Yakın Çevresi (20.YY ın ilk yarısı) Sağda:
Arastanın ön sırasındaki dükkanlar yıkılmadan önceki resimleri (Şekil 2'de kırmızı kesik çizgi ile
gösterilmiştir)
Resim 5: Dükkanların yıkılması ve yerine yapılacak 6 katlı yapının Yıldırım Beyazıt Cami'yi güneyden
nasıl kapatacağının gösterimi.
Ahunbay, koruma ölçütleri ile ilgili olarak bir yapının veya yapı kümelerinin koruma kararı alınırken
tanımladığı üç kriterden birisini “tarihi belge niteliği” olma diye açıklar. Buna göre, ticari etkinliğin ve
el sanatlarının yoğunlaştığı çarşı bölgelerinin doku, kütle, mekan özellikleri ile birlikte korunmalıdır.
Günümüzdeki ismi İzzet Baysal olan Posta Caddesi, Osmanlı ve erken Cumhuriyet Dönemlerinde en
önemli cadde olma özelliğini korumuştur. Arastaya komşu konumuyla Posta Caddesindeki tarihi
dükkan yapıları halen Yıldırım Beyazıt Camiinin merkez olduğu siluette görevini sürdürmektedir
(Resim 6).
Resim 6: (Solda) Yıkılmak İstenilen Tarihi Dükkanlara Ait güncel fotoğraf. Soldaki yapı, tescilli Süreyya
Otel.(Sağda); Güneyden Yıldırım Beyazıt Camiinin Dükkanlar ile Kademelenmeye Dayalı Silueti
(Fotoğraflar: Semih Dimicioğlu)
Antik dönem, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi olmak üzere çok katmanlı bir kültürel mirasa sahip olan
Bolu kent merkezi, birbirine komşu arkeolojik ve kentsel sit alanlarına sahiptir. Bolu kent merkezinde
yer alan ve Koruma Bölge Kurulu Kararı ile tescil edilen I. II. ve III. Derece arkeolojik sit alanları4
,
10.04.1990 tarih ve 1201 sayılı ilke kararı ile korunmaya başlanmıştır. Ankara 1. Nolu Koruma Bölge
Kurulunun 23.01.2009 Tarih ve 3871 sayılı kararı ile onaylanan Kentsel Arkeolojik Sit Alanı, 1990
yılında ilan edilen sit bölgesi içinde sadece Tarihi Arasta, Yıldırım Beyazıt Camii, Taşhan, Kültürpark ile
Bolu belediye binasını içine alan oldukça sınırlı bir bölgeyi kapsamaktadır (Resim). Kentsel sit alanı
olarak ilan edilen bölge için 2008 de yaptırılan koruma amaçlı imar planı, tarihi bir değeri olmamasına
karşın Belediye Binası ve yanındaki Otel yapısını içine dahil ederken (hemen çeperlerinde yer alan)
çok sayıda korunması gerekli tescilli anıtsal ölçekte kültür varlıklarını içermemiştir (Şekil 3).
4
Roma dönemine ait kalıntı ve buluntulara yoğun şekilde rastlanılan Hisartepe ve Kargatepe 2.Derece Arkeolojik Sit alanı,
Fırkatepe, Uğurlunaip tepe ve çevresi ile Tepecik Mahallesi ve Köroğlu Mahallesi ise 3.Derece Arkeolojik sit alanlarını
oluşturmaktadır.
Şekil 3: (Solda) Kentsel Sit Alanı Dışında Bırakılan Tescilli Yapı Yoğunluğu5
.
Kentsel Sit Alanının sınırında ve Yıldırım Beyazıt Camiinin tam karşısında konumlanan özgün ancak
henüz tescil edilmemiş ve yapıldığı 1800 lü yılların sonundan itibaren sayısız büyük ölçekli depreme
dayanarak günümüze hasarsız ulaşabilen tarihi dükkanlar, 2012 de çıkarılan 6306 sayılı Afet Riski
Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanunun bu alanda uygulanması ile çok kısa zaman
içinde tamamen yok olma tehlikesi ile karşı karşıyadır6
(Resim 7).
6306 Sayılı Kanunda Riskli Yapı, “risk içeren alan içinde veya dışında olup ekonomik ömrünü
tamamlamış olan ya da yıkılma veya ağır hasar riski taşıdığı bilimsel ve teknik verilere dayandırılarak
tespit edilen yapılar” olarak tanımlanmıştır. Kanunun 2013 yılında çıkarılan Yönetmeliğinde ise,
…burada sözü edilen esasların sadece betonarme ve yığma binaların risk değerlendirilmesi için
kullanılabileceği belirtilmektedir. Halbuki, riskli yapı ilan edilen tarihi dükkanların farklı strüktürlerin
bir arada kullanıldığı geleneksel bir yapım tekniği, malzemeleri dolu veya delikli tuğla ile yapılan
yığma yapım tekniğinden farklılık göstermektedir. Dükkan duvarlarında klasik Osmanlı arasta
mimarisinde gördüğümüz şekilde, 35-50 cm kalınlığında ve “U” şekilli harman tuğlası kullanılırken
genel strüktürü destekleyen düşey ve yatayda uzanan çelik kuşaklar ile depreme dayanıklı,
esneyebilen ahşap döşeme kullanılmıştır. Söz konusu dükkanlar 1944, 1956 ve 1999 yıkıcı
depremlerinden en küçük hasar almadan çıkabilmiş ve dayanıklılığını bu şekilde ispat etmiştir
(Dimicioğlu, 2016).
5
Kentsel Sit Alanının yarısından çoğunda tescilli bina yokken çeperlerinde ise Roma ve Osmanlı Dönemi yapı yoğunluğu
dikkati çekiyor.
6
Bolu Belediye Başkanlığı 30 Nisan 2015 tarihinde yığma sistemle inşa edilmiş tarihi dükkanlar için yapı sahiplerinden riskli
yapı tespitinin yaptırmasını talep etmiş, 12 Temmuz 2015 tarihinde ise Bolu Valiliği Tapu Müdürlüğü, kagir yapım sisteme
sahip bu dükkan sahiplerine yapılarının risk teşkil ettiği gerekçesi ile itiraz edilmediği takdirde 60 gün içinde yıktırılması
gerektiği bildirilmiştir.
Kentsel sit sınırı ve koruma amaçlı plan sınırında yer alan tarihi dükkanların bulunduğu parsel, her
yönden tescilli yapılara komşudur. Tarihi dükkanların yıkılması sonrasında yerine yapılacak yüksek
yapılar çevresindeki tescilli anıtsal yapılarla ölçek, gabari ve mekan bütünlüğü açısından oldukça
olumsuz bir etkileşime sahip olacaktır (Resim 5). Bu şekildeki bir uygulama yürürlükteki Kültür ve
Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na ve Koruma Yüksek Kurulunun (bütüncül korumayı tavsiye eden)
sayısız ilke kararlarına aykırılık oluşturmaktadır. Tarihi Kent Merkezinde öngörülen böyle bir imar
uygulaması ile Bolu'daki Osmanlı dönemi kültürel mirasının doku ölçeğinde ortaya çıkarılması
çalışması bir daha geri gelmeyecek şekilde ranta tercih edilmiş olacaktır.
Diğer yandan, yürürlükteki Koruma Amaçlı İmar Planı raporunda, Tarihi Arastanın güney bölgesinde
yalıtılmışlığa neden olduğu tespiti yapılarak tek kata izin veren ayrı bir özel proje alanı tanımlanmıştır.
Söz konusu alanın hemen karşısında olan parseller için 6 kata izin veren yeni yapılaşma ile başta Bolu
kentinin en önemli kimlik öğesi kabul edilen Yıldırım Beyazıt Camii ve Arasta Bölgesi için (1970 lerde
yapılan Belediye Dükkanları sonrası) ikinci bir yalıtılmışlık söz konusu olacaktır. Diğer yandan yeni
yapılacak olan yüksek yapılar, tarihi dükkânların Süreyya Oteli ve Sultan Hamamla birlikte oluşturulan
siluetin ölçek ve gabari uyumsuzluğu sonucu kaybedilmesine neden olacaktır (Resim 5-6).
Görüldüğü üzere, ilgili Koruma Kurulu tarafından onaylanan yürürlükteki Kentsel Sit Alan sınırı ve
Koruma Amaçlı İmar Planı, tarihi bir merkeze ait dokunun bozulmasına izin veren imar
düzenlemelerine engel olamamaktadır7
. Halbuki, özellikle 20. Yüzyılın ilk yarısında fotoğraflarla ve
farklı türde yazılı kaynaklarla belgelenen bu alanlardaki tarihi yapılar var oldukları dönemin siyasal,
ekonomik ve toplumsal belleklerini barındırdıkları bilinmektedir (Resim 7-11-12) 20.YY'ın İlk
Döneminde resimlerle varlığı bilinen ve bulunduğu noktada tarihi dokunun önemli bir parçasını
oluşturan tarihi dükkan yapıların tescili için yapılan başvurular Ankara 1. Nolu Bölge Kurulu tarafından
(doku yerine tek yapı değerlendirilmesini öne çıkarılarak) “2863 sayılı yasa kapsamında kalan
özellikleri taşımadığı” şeklindeki ifade ile reddedilmiş8
ve yıkılmasının önündeki tek engel de
kaldırılmıştır.
7
Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu'nun 05.11.1999 tarih ve 664 sayılı ilke kararı ile “sit alanları
dışındaki tescilli parsellerde, bu parsele komşu olan veya aralarından yol geçse dahi bu parsele cephe veren
parsellerdeki yapılaşma için koruma kurullarından onay alınması” konusundaki kararı ile Süreyya Otel
karşısındaki çok küçük bir parsel için K notasyonu ile bu belirtilmiş, ancak çok küçük bir dükkanlık parsel için
verilecek karar, adada yapılacak yapının anıtsal eseri perdelemesini engellemektedir. Buna karşın Yıldırım
Beyazıt ve Taşhan'ın tarihi dükkanlar ile böyle bir ilişkide olmasına karşın adadaki diğer parseller için K
notasyonu öngörülmemiştir.
Ankara 1.Nolu Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulunun 04.02.2016 Tarih ve 3049 Nolu Kararı ile tescilin
reddedilmesine karşın yapıya bakıldığında yapının Bolu'daki tarihi kağir olan dükkanların pencere biçimi, yapım
sistemi, kirpi saçak bitimi, özgün kemerli dükkan vitrini ile özgünlüğünü tüm özelliliklerini taşıdığı görülmektedir
Bu karar ile Koruma Kurullarının (Tarihi Bolu Arastasının devamı niteliğindeki ve Bolu'nun en önemli
anıtsal kültür varlığı olan Yıldırım Beyazıt Camiinin tam karşısında yer alan) bir tarihi yapı için karar
verirken, eserin sahip olduğu bütün içindeki konumunu tescil için bir kriter olarak
değerlendirmedikleri anlaşılmaktadır.
Resim 7: (Solda) Koruma Kurulunun korumama kararı verdiği tarihi dükkanlar; (Sağda) Aynı
Dükkanlara Ait 1960 larda Çekilen Bir Resim (Semih Dimicioğlu).
Kuban, tarihi bir kent dokusunun boyutsal ve mekansal özelliklerinin koruma amaçlı imar plan
yapımcıları için temel kriter olması gerektiğini belirtir (Kuban, 2001). Anıtsal eserlerin yoğunlaştığı
Kentsel Sit alan sınırındaki bölge, dış mekan değer yoğunlukları ve anıtsal mimari nitelikleri göz önüne
alındığında bütün olarak koruma alanları içinde yer alması gerekmektedir (Şekil 2 ve 3).
Resim 8: Yeni yüksek yapılar arasında nefes almaya çalışan 1897 ve 16 Yüzyıl tarihli iki Osmanlı yapısı:
Karamanlı Camii (solda) ve İmaret Camii (sağda)
(resim 9). Kaldı ki, 1964 yılında kabul edilen Venedik Tüzüğünün 1. Maddesinde tarihi anıtın sadece büyük
anıtsal nitelikli sanat eserlerini değil, aynı zamanda kültürel bakımdan önem taşıyan daha basit olanlarını da
içereceği belirtilmiştir.
Bolu Kent Merkezinin Sahip Olduğu Dış Mekan Değerleri
Dış mekana ait fiziksel çevreyi oluşturan öğelerin boyutsal etkisi, dokusu, oluşturduğu hacimlerin
psikolojik etkisi gibi değerleri, ancak koruma amaçlı imar planı çalışma sınırlarının doğru tespit
edilmesi ile ortaya çıkarılabilir. Bu nedenle, kentsel sit alanlarının sınırları da (kentsel dış mekana
yönelik mimari analizlere dayalı) ayrıntılı bir çalışma sonunda belirlenirse bütüncül korumadan söz
edilebilir. Dış mekana ilişkin bu değerleri belirlerken onları oluşturan yapıların bireysel olarak belirli
bir kalitede estetik değer taşıması zorunluluğunun olmaması gerekir9
. Genellikle bir buluşma ve
toplanma noktası özelliğine sahip geleneksel ticaret birimlerinin ve camilerin çevrelerindeki odak
noktaları, tarihi kentlerdeki dış mekan değerlerini oluşturmaktadır (Kuban, 2010).
Resim 9 (Üstte) : Fotoğrafın sağ bölümünde ölçek ve gabari olarak (şimdilik) uyumlu bir ilişki-siluet
varken, solunda anıtsal eserin etrafını çevirmiş ve onu adeta ezen büyük parseller üzerinde modern
yüksek yapılar mevcut. (Altta) 1930'larda Bolu Kent Dokusu. Y.Beyazıt Caminin anıtsal etkisi
korunmuş.
Yıldırım Beyazıt Camii civarındaki odak noktası, önce 20 YY ın ilk yarısındaki cadde genişletme
çalışması sonunda dokuya uyumlu olan tarihi dükkanların yıkılması, daha sonra ise bu bölgeye 1970'li
yıllarda bir duvar etkisi getiren belediye dükkanlarının yapılması ile işlevsizleştirilmiş olup kent içi
perspektif değeri de bu şekilde yok edilmiştir. Halbuki, Yıldırım Beyazıt Camii, yol akslarının değiştiği
noktaya yerleştirilmiş olması, Tarihi Arasta ve günümüze kadar ulaşabilmiş Taşhan'a komşu olması,
9
Koruma, sit kavramı gelinceye değin tekil yapılar için geçerli idi. Bu yönüyle koruma antikacılığı çağrıştıran, tekil olarak bir
benzeri olmayan tarihi yapılara tescil olanağı veriyordu. Daha az süslemeye sahip yapılar ise sıradan olarak kabul
edildiğinden yeni yapılara yer açmak için yok edilmesi gerekiyordu. Antika mantığı ile korunmuş tescilli yapılar yeni yapılar
tarafından çevrelediğinden anlamlarının yitirilmesine neden olmaktadır (Resim 10).
büyük bir kubbe ve çifte minarelerinin getirdiği siluet etkisi ile kent içi perspektiflerde aranan temel
özelliklere fazlasıyla sahiptir.
Osmanlı tarihi kent merkezlerindeki genel siluet, kubbe ve minareler ile konut ve ticari yapılar
arasındaki kademelenmeye dayanan bir boyutsal ilişkiye dayanır. Bolu kent merkezine ait siluetinin,
merkezi obje konumundaki Yıldırım Beyazıt Camisi ile bitişiğinde yer alan Arasta ve siluetteki
kademelenme için yakın çevredeki daha küçük camii ve hamamlar ile oluşturulması beklenir. Ancak
tarihi dükkan ve geleneksel konutların yıkılması sonrasında boşalan parsellere 1970'lerden beri
yapılmakta olan yeni yapılar, siluet oluşumunu engellemektedir. Buna karşın Arasta ve Yıldırım
Beyazıt Camii, karşısındaki yıkılmak istenilen küçük tarihi dükkanlar ile hala uyumlu bir siluet
oluşturmaktadır ve ancak güney yönünden algılanan bu siluetin daha önceki yıllarda yapılan dokuya
uyumsuz yüksek yapılar nedeniyle başka bir yönden algılanması mümkün değildir.
Bolu Kentsel Sit Alanı çeperlerinde yer alan bölgelerde, (sit alanı öncesindeki dönemde sahip olunan
imar hakları kullanılmak suretiyle) halen tarihi çevre koruması yönüyle hiçbir denetime tabii olmayan
yoğun bir yapılaşma da bir yandan devam etmektedir. Yüksek gabariye sahip ve büyük parsellerde
inşa edilen bu yapılar, doğru bir koruma alanı ve buna ait bir etkileşimli geçiş alanı
belirlenmediğinden, dokuya uyumsuz biçimde ve sadece rant işlevli olarak Bolu kent merkezinde yer
almaya devam etmektedir. Bu yapılar, Bolu kent merkezi kimliğini siluet ve mekansal anlamda ortaya
çıkarılacak düzenlemelerin önünde en önemli fiziksel engeldir (Resim: 9-10).
Resim 10: (Solda) Tescil edilerek korunmuş tarihi çevre; (Sağda) Buraya çok yakın olan ve 2 katlı
geleneksel yapıların rant için yıkılması sonrasında aynı sokak genişliği korunarak oluşan yeni yoğundüzensiz
yapılaşma.
Bolu kent merkezindeki bu parsellerde (Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkındaki
Yasanın verdiği olanaklarla) son kalan korunması gerekli anıtsal ve sivil mimari örnekleri yapılar
Koruma Kurullarının izni ile kısa bir süre sonra tarihi dokudan silinecektir. Kent merkezindeki tescilli
anıtsal yapılar ise (kendilerini ölçek, gabari, parsel büyüklüğü, üslup ve malzeme olarak) uyumsuz yeni
yapılar arasında birer müze nesnesi haline gelecektir.
Resim 11: 1930 larda Posta Caddesinin (İzzet Baysal Caddesi) sonundan bir bakış
Tarihi ticaret yapılarının (estetik unsurlarını ön plana çıkarma zorunluluğu olmaksızın) tescil edilerek
yer aldıkları kent mekanı ile bir bütünlük oluşturacak şekilde korunması gerekmektedir. Geleneksel
ticaret yapıların çoğu kez kagir olması nedeniyle korunabilmesi mümkünken, bunların yerine
yapılacak apartman ve büro blokları, eskinin estetik değerin çok altında ve genellikle kötü bir taklit
niteliğinde olacaktır (Resim 14 ve 15). Diğer yandan tarihsel çekirdeğin yeni işlevleri taşıt
yoğunluğunu ve rantı artıracak işlevler seçmek yerine arkeolojik park, müze, sergi gibi kültürel bir
nitelik taşıması tavsiye edilmektedir (Kuban, 2010).
Resim 12: (Solda) 1970 lerde Arasta ile Görsel Bütünlüğü sahip (Caddeden ve Üstten) Posta Caddesi,
(Semih Dimicioğlu) (Sağda) Günümüzde Posta caddesinin aynı bölgesinde tarihi dükkanların yıkılması
sonrası inşa edilen çarpık yapılaşma (Kasım, 2015).
SONUÇ:
Tarihi çevre korumaya yönelik yapılacak çağdaş anlamda planlama, anıtsal yapılar ve çevrelerindeki
yapılar ile olan “doluluk-boşluk ve boyutsal anlamdaki fiziksel ilişkiyi” koruyarak başarılabilir. Kuban,
koruma yöntemlerini anlatırken ilk koşulun kentlerin tarihsel çekirdeğinin bir bütün olarak korunması
gerektiğini vurgular. Diğer yandan tarihsel çekirdeğin ana karakterini oluşturan külliye ve
çevrelerindeki anıtsal yapılar, kentin geçmişle olan plastik devamlılığını sağlamaktadır ve bu husus
koruma amaçlı yapılan planlamada temel kriter olmalıdır (Kuban, 2010). Bu nedenle Bolu örneğindeki
gibi tarihi kentten sadece Arasta bölümünü çıkarıp koruma altına almak, çevresi ile olan ilişkisini
kaldıracağı için korunan alanı bir müze nesnesine dönüştürecektir.
Resim 13: (Solda) Stadion kalıntısı ve (Sağda) muhtemelen uğruna 2000 yıllık Roma yapısı kurban
edilerek yapılan modern (!) binalar.10
Tarihi bir kentin kültürel varlığı, günümüzden 15-20 yıl sonra demode olma potansiyeline sahip
yüksek yoğunluklu yeni yapılaşmaya yönelik geçici bir rant için harcanmamalıdır (Resim 13).11
Tarihi alanların korunmasına miyop bir bakış açısıyla sadece tek bir yapının korunup korunmaması
konusunda yoğunlaşmak, bütüncül korumanın önünde en büyük engelidir. Koruma Kurullarının
önlerine gelen tescil kararları için kanaat oluştururken bütüne ait resmi mutlaka görmeleri
gerekmektedir. Bunun için de kent merkezlerinin bütün olarak anlatıldığı maket, 3d model, mimari
analiz paftaları gibi görsel veri kaynaklarını kullanılmalıdır. Diğer yandan, bir tarihi yapının tescilinin
yanı sıra neden tescil edilmediği de genel ifadeler kullanmak yerine detaylı olarak kamuoyuna ve
başvuru sahiplerine gerekçeleri ile açıklanmalıdır. Koruma, tescil, tescilden düşürme ve tarihi dokuda
yapılacak yeni yapı kararlarında yerel yönetim temsilcisi kadar mesleki oda temsilcisi ve yerel
10 Çoğu 1970-80 lerin popüler mimarisi ile yapılmış bu binalar şu anda birbirleri ile uyumsuz bir şekilde kent dokusunda yer
almaktadır. Büyük çoğunluğu 1999 depremi öncesinde yapılmasına karşın Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi
Yasasının öncelikle bu yapılar için değil de Ülkedeki korunan tüm ticari yapıları gibi kagir yapım sistemine sahip tarihi
dükkanlar için uygulanması dikkat çekicidir.
11 Roma Dönemi Stadion basamaklarının soldaki bina duvarında bıçak gibi kesildiği düşünülürse bu binaların
temelleri olmasaydı Stadion'un kalan kısmının muhtemelen devam etmesi beklenirdi. Stadion batı yönünde
Kentsel Sit Alanına komşu iken resimde görüldüğü gibi hem bitişiğindeki hem de karşısındaki parsellerde 6 katlı
yüksek yoğunluğa izin veren imar plan kararları halen yürürlüktedir (Resim).
üniversitelerin koruma uzmanlarının görüşünün alınarak sorumluluğun paylaşılması, otokontrol
mekanizması gerekir. Aksi halde atanmış temsilcilerin oluşturduğu ve tek bir tarafı temsil eden
“üstünlerin adaleti” ile uzun yıllardır biçimlenen kentlerimizin görsel yansıması akordu bozuk keman
sesi gibi hiçbir kimlik ve aidiyet hissi bırakmaksızın geniş kitleleri rahatsız etmeye devam edecektir
(Şekil 13).
Kaynakça
Ahunbay, Z., 1996, “Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon”, YEM Yayınları, İstanbul.
Ahunbay, Z., 2005, “Doğal ve Kültürel Miras koruma Alanında Geçerli Uluslararası Belgelerin
Türkiye'deki Uygulamalara Yansımaları”, Korumada 50. Yıl, Mimar Sinan ve Güzel Sanatlar
Üniversitesi Basımevi, İstanbul
Cezar, M., 1983, “Osmanlı Klasik Dönemi Tipik Ticaret Yapıları ve Osmanlı İnşaat Sistemi, Typical
Commercial Buildings of the Ottoman Classical Period and the Ottoman Construction
System”, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, No: 241, Sanat serisi No:38, Çeltüt Matbaası, İstanbul
Dimicioğlu, S., 2016, Bolu Kültür Dergisi Sebilci, Bahar 9. Sayı, Bolu
Fitch, J.M., 1982, “Historic Preservation: Cultural Management of the Built World”, New York: Mc.
Graw Hill Book Company
Karagülle, C., Dimicioğlu, S., ve Selçuk, H.T., 2014, “A Review for Historical and Spatial Continuity in
Old City Centre: A Roman (Claudiopolis) and the Ottoman City, Bolu”, Re-invention of City Center, 26
Th International Building & Life Congress, The Chamber of Architects, Bursa
Kiper, P., 2005, “Koruma Amaçlı İmar Planı Kavramına Eleştirel Bir Bakış” Planlama Dergisi, 2005/1,
Ankara
Koruma ile ilgili Yürürlükteki Tüm Yasa ve Yönetmelikler,
http://teftis.kulturturizm.gov.tr/TR,13992/yonetmelikler.html
Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun İlke Kararları
http://teftis.kulturturizm.gov.tr/TR,13911/ilke-kararlari.html
KUBAN, D., 1986, “Anadolu-Türk şehri, Tarihi Gelişmesi; Sosyal ve Fiziki Özellikleri”, İstanbul
Kuban, D., 2010, “Türkiye'de Kentsel Koruma”, Kent Tarihleri ve Koruma Yöntemleri, Tarih Vakfı,
İstanbul
UNESCO, 1976, “Tarihî veya Geleneksel Alanların Korunması ve Çağdaş yaşamdaki Rolleri Konusunda
Tavsiye Kararı”, Çev. Sema Dinçer ve Deniz Torcu,
http://www.unesco.org.tr/dokumanlar/kultur/tarihirol_t_k.pdf
Yüksel, A., 1993, “Bolu Yıldırım Bayezid Külliyesi: hamamlar ve İmaret Camii”, Volume 53, Kültür
Bakanlığı yayınları: Tanıtma eserleri dizisi, Kültür Bakanlığı, Ankara
