Atatürk'ün Bolu anıları
1931 yılı üçüncü büyük kongresinde saptanan Parti tüzüğüne Halkevleri adı geçirildi.
19-2-932 günü yurdun 14 bucağında açılan Halkevleri arasında Bolu Halkevi de bulunuyordu. 22-2-934 günü açılan 25 Halkevi arasında da Düzce Halkevi'nin adı bulunmakta idi. 22-2-935 gününde 23 Halkevi arasında Akçakoca, Gerede, Göynük, Mudurnu Halkevlerinin açılmasına izin verilmiş ve böylece İlde olduğu gibi İlçelerin hepsinde de Halkevleri kurulmuştu.
***
Şimdi (Halk Eğitimi Merkezi) elinde ve emrinde bulunan eski Halkevi binasının yeri, bundan 35 sene evvel, mezarlıktı. (Hıdırlık Tepesi) denilen bu tepedeki mezarlık (Nakl-i Kubûr) suretiyle başka mezarlıklara kaldırıldı ve yeri tesviye edilerek 1930 yılında ortasına şimdiki bina yapıldı. Mezarlık bozuntusu tepe 1937 yılına kadar çıplak ve toprak kaldı.
Cenabı Hak, çok çok rahmet eylesin; Nur içinde yatsın, SALİM GÜNDOĞAN Bey adlı bir Valimiz vardı. Bolu'da pek çok eser bırakmıştır. İşte o zat, bu tepe ile pek ilgilendi. Önce Bolu Nafia Müdürlüğü'ne bir bahçe planı çizdirip tatbike başladı, fakat beğenmeyerek Eskişehir'den bir bahçe mimarı getirtti. Onun çizdiği ve pek güzel olan plan aynen tatbik olunarak bugünkü bahçe vücut buldu. Plana göre havuzlar, tarhlar, merdivenler yapıldı ve plana göre ağaçlar dikildi. Kup kuru, mezarlık bozması toprak tepeyi bir bahçe haline getiren Rahmetli Salim Gündoğan, her sabah saat 7:30 da gelerek planı tatbik eden bahçıvan Anastas Vasiliyadis'in çalışmasını görür, teşvik sözleri söyler ve emirler verirdi, İstanbul'dan sırf bu bahçe için angaje edilen Anastas, cidden mahir bir tatbik kabiliyetiyle kel tepeyi muazzam bir park haline koydu ve gitti. Vali de bir yazı ile bahçeyi şehre hediye ve bakımını Belediye'den rica etti. Belediye meclisi, kendisine kalsa asla yapamayacağı böyle bir parka sahip olmaktan duyduğu sevinci, ayakta Vali'yi alkışlamakla izhar etti. (Ben de Belediye meclisi âzası idim.) O kadar ki neredeyse Parkın ortasına Vali'nin heykelini, ya da büstünü koyacaklardı.
***
Gazi geliyormuş haberi alınır alınmaz şehirde müthiş bir gösteri faaliyetidir başladı. Sokaklar temizlendi, taşlar topraklar kaldırıldı. Çeşmeler badanalandı. Vali Ali Rıza Bey idi. Ali Rıza Oskay, Parti Reisi Doktor Mithat Altıok ve Belediye Reisi Reşat Aker. Hepsi de rahmetli oldular.
Reşat Bey izinli olarak İstanbul'da bulunduğundan Belediye Meclisinden Hüseyin Levend Reis vekili idi. Bir taraftan Reşat Bey'e hemen Bolu'ya dönmesi için haber ulaştırılırken bir yandan da Belediye Meclisinin aldığı bir kararla şehirdeki bütün evlerde bulunan kafeslerin kaldırılması ilan edildi. Muhakkak ki şimdikinden daha uysal olan halk, bu kararı itirazsız yerine getirdi ve iki gün içinde şehirde kafesli, cumbalı tek ev kalmadı. Sağlık bahsinde belki iyi bir hareket olan bu faaliyeti, Gazi'nin ilerleme hamlelerine bir uyuş olarak tahakkuk ettirirken, bazı gayretkeşlerin hatalı davranışları da olmadı değil. Bu cümleden olarak Büyük Camiin dış cümle kapısı üzerindeki fevkalade güzel bir kitabe-levhanın (eski yazı bahanesiyle) o günlerde indirildiğini acı acı anmak isterim. Şayet Atatürk bu camiin önünden geçseydi, levhayı indireni sorar ve azarlardı sanırım.
***
Şimdi önünde bulunduğumuz bu binanın halen mevcut olmayan ve 1944 depreminde hasar gördüğü için yıktırılan misafirhane kısmında Atatürk için yatak odası hazırlanmıştı. O zaman şehirde tazyikli su şebekesi bulunmadığı için binanın mevcut su tesisatı çalışmamakta idi. Bunun çaresini binanın çatı arasındaki beton depoya Belediye arazözü ile su doldurmakta buldular. Ancak, boruların kullanılmadığı cihetle musluklardan suların kirli ve paslı aktığı rivayet edilir. Gazi ne dedi bilmem?
Belediye bu faaliyette iken Parti ve Halkevi degeniş bir karşılama programı hazırlamakla meşguldü. O zamanın an'anelerinden olarak Gazi'nin Bolu toprağına ayak basacağı Enstitü yanından buraya, Halkevi önüne kadar halı döşenmesine karar verilmiş ve Büyük Gazi'yi hakikaten ve kalben çok seven Bolu halkı, her evden bir iki halı vermek suretiyle bu kararın tahakkukuna imkan vermişlerdi. Evlerden yüzlerce halı toplamak, onları numaralamak, yollara serip sonradan kaldırtarak karıştırmadan sahiplerine geri vermek pek kolay bir iş olmasa gerek. Fakat, o günün sevinçli heyecanı, bunu başardı. Gazi kısmen bu halıların üzerinden gidip buraya gelmiş, şurada, şu büstün olduğu köşede oturmuş, istirahat etmiş, bahçeyi dolduran binlerce Bolu'luya tebessüm ve iltifat etmiş idi.
O gece Halkevi salonunda şerefine tertip edilen ziyafette Gazi; konuşmuş, içmiş, oynamış ve nihayet kadınların meb'us seçilmesi gibi tarihi bir kararı burada vermiş ve İzmir'de kaza ile vurulan iki İngiliz subayı için İngiltere Hükümeti'nin ültimatomuna verilecek cevabı Başvekil İsmet Paşa'ya talimat olarak bu sofra başında dikte ettirmiş, ve bu sofrada Bolu Belediye azasından Behire Hanım'ın adını (Bediz) olarak değiştirmiş ve çok geçmeden yapılan seçimlerde kendisini Konya'dan meb'us seçtirmiştir.
O geceyi burada geçiren Gazi Mustafa Kemal ertesi sabah Halkevi'nin hatıra defterine şu satırları yazmıştır.
(Bolu Halkevi'nde bir gece kaldım Bolu'nun güzelliğinden, halkın coşkun sevinçlerinden çok mütehassis oldum. 18 VII,1934 Gazi M. Kemal)
***
İsmet Paşa Caddesi'ndeki Sirkeciler Çeşmesi, geçen yaz caddenin genişletilmesiyle geriye çekildi ve yeniden daha güzel görünürlü olarak monte edildi. Ancak, çeşmenin sırtına rastlayan büyük su deposunun üzeri, bahçe seviyesinden bir metre düşük, önü de duvar çekili olduğu için beş altı metre murabbaı bir çukurluk olarak kaldı, bırakıldı.
***
Vasıf Kolçak, 1930
Nazırların Şeref Bey'in oğlu Vasıf Bey hukuk tahsili yapmış, Bolu'da ilk olarak fabrikasyon kereste imalatını gerçekleştirmiştir. Serbest hayatta çalışırken Belediye Meclisine girmiş ve Belediye Meclisinin kararıyla Belediye Başkanlığına getirilmiştir.
Başkanlığı sırasında Hıdırlık Tepesi'ne büyük bir hal binası yaptırmış ve kısa hizmeti sırasında diğer belde hizmetlerini de yerine getirmiştir.
Vasıf Kolçak daha sonra devlet hizmetini seçmiş, birçok kazada kaymakamlık ve Denizli'de Vali Muavinliği ve Valilik yapmıştır.
90 küsur yaşının üzerindeyken, Fevzi Çakmak ve Fethi Okyar'ın Bolu'da misafir edildiği kendi evinde vefat etmiştir.
***
1934 yılının Temmuz ayı başlarında Atatürk'ün yaveri Cevat Abbas (Gürer) Bolu'ya geldi. Vali Ali Rıza Üner (Bolu'daki görevi 30.10.1931-13.8.1936) ile Belediye Başkanı Baytar Reşat (Aker) ile görüştü. (Devletimizin kurucusu ulu önder Atatürk, Bolu'yu şereflendirecekti.) Haber üzerine Bolu, sevinçle çalkalandı.
***
Akşam yemeği, Ata'nın Bolulu özel aşçısı tarafından hazırlandı. Ata'nın geleneksel sofrası, her zamanki gibi yine kalabalıktı. Çeşitli konular tartışıldı. Konu döndü dolaştı, yine dil ve tarih üzerine geldi. Çünkü Ata'nın bu arada üzerinde durduğu en önemli konular bunlardı. İlginç söyleşiler yapıldı. Bu arada Atatürk'ün, Behire isimli genç bir hanımın konuşmaları dikkatini çekti. Ona değişik sorular soruyor, aldığı cevapları ilgiyle karşılıyordu. Behire hanım, Bolu'daki sosyal derneklerde çalışan, Cumhuriyetle ilgili konuların halka aktarılmasında çaba gösteren aydın bir Türk kadınıydı. Atatürk, bu genç ve çalışkan hanıma dönerek,
̶ Senin adın bundan sonra Bediz olsun. Seninle, Türk kadınının temsilcisi olarak Mecliste çalışmak isterim. Dedi.
Nitekim ilk seçimde, Bediz Morova, Konya Milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne girdi.
***
18 Temmuz günü, erken saatlerde Ankara'dan bir telgraf geldi. Telgrafta, Ayvalık çevresinde bir Yunan teknesine, Türk karasularına girdiği gerekçesi ile ateş açıldığı, buna karşılık Yunan yetkililerinin protesto notası verdikleri belirtiliyordu. Konu, Atatürk'e ayrıntılarıyla anlatıldı. O da, gerekli incelemeleri yaptıktan sonra, Dışişleri Bakanlığı yetkililerinin telaşının yersiz olduğunu söyledi.
Yaveri Cevat Abbas Gürer'i yanına çağırarak, cevabi nitelikteki telgrafı yazdırdı. Telgrafın özü şöyleydi:
«Türk askeri, kendisine düşen görevi yapmıştır.»
Bu olay, Ata'nın keyfini kaçırdı. Aniden Bolu'dan ayrılmaya karar verdi. Giderken, kendisi için ayrılan özel deftere şu cümleleri yazdı.
«Bolu Halkevinde bir gece kaldım. Bolu'nun güzelliğinden, halkın coşkun sevinçlerinden çok mütehassis oldum.» 18.7.1934 Gazi Mustafa Kemal
***
Heyete, öğretmen Kadriye Hanım (Atay), İnhisarlar (tekel) müdürünün eşi Fakiha Hanım, Hafız Murtaza Efendi ve Ticaret Odası Başkanı Muzaffer Samur alındı. Derhal çalışmalara başlanıldı. Ata'nın, halk fırkasında kalması kararlaştırılarak, orada kendilerine bir oda ayrıldı. O'na layık olacak biçimde karyola, yatak, koltuk, perdeler, mutfak araçları bulundu. Oda düzenlendi. Tezyin Heyeti, kendi aralarında uzun tartışmalardan sonra, halktan halı toplamaya ve bunları Ata'nın karşılanacağı Karga Tepesi'nden (şimdiki Kız Meslek Lisesi ile Atatürk Ortaokulu'nun bulunduğu alan) Hıdırlık Tepesi'ndeki Halk Fırkası'na (şimdiki Kültür Merkezi'nin bulunduğu alan) kadar yollara sermeye karar verdi. Bu karar doğrultusunda, halktan imza karşılığında halılar toplandı.
***
15 Temmuz'da Yaver Cevat Abbas Gürer, hazırlıkları yerinde görmek ve izlemek amacıyla Bolu'ya geldi. Vali Ali Rıza Üner, Belediye Başkanı Reşat Aker ve Askeri Birlik Komutanı ile (Komutanın adı belirlenememiştir.) görüştü. Hep birlikte program ve yapılan hazırlıklar gözden geçirildi. Beraberce Fırka'ya gidildi. Orada tezyin heyeti ile tanıştı. Cevat Abbas, salonda dağ gibi halıları görünce şaşırdı. Ve bunların ne için kullanılacağını sordu. İlgililer de, Ata'nın karşılanacağı yerden Fırka'ya kadar yollara serileceğini söylediler. Bu sözlere karşı Cevat Abbas'ın tepkisi şöyle oldu:
̶ Efendiler, Gazi böyle şeyleri sevmiyor. Gösterişten uzak kalınmasını istiyor. Dedi. Ve Gazi'nin şu sözlerini orada bulunanlara nakletti.
«Ben saltanat heveslisi değilim. Halktan biriyim. Cumhuriyet adamı olarak karşılanmak isterim.»
***
Karşılayanlar arasında belli başlı kişiler şunlardı: Vali Ali Rıza Üner, Belediye Başkanı Baytar Reşat (Aker), Askeri Birlik Komutanı ve Subayları, Hasan Cemil Çambel (3. Dönem Bolu Milletvekili), Salih Cimcoz (4.dönem Bolu Milletvekili), Milletvekili Şükrü Gülez, Cemal Sait Siren, (6. Dönem Bolu Milletvekili), Bediz Morava'nın babası ve Bolulu Manisa Milletvekili Tahir Hitit. Öğleden sonra Atatürk ve yanındakilerin otomobilleri Kuruçay'da görüldü. (Şimdiki Sanayi Sitesi'nin doğu tarafı) Birkaç dakika sonra otomobiller Karga Tepesi eteklerinde durdu. Ata, otomobilden indi. Orada hazır bulunanların ellerini teker teker sıktı. Yanında Recep Peker, Şükrü Kaya, Afet İnan, İsmail Hakkı Uzmay, Salih Omurtak Paşa, Cevat Abbas Gürer ve koruma görevlileri vardı.
***
Atatürk ve beraberindekiler Fırka'ya geldiler. Halk, gençlik kendisine devamlı sevgi gösterilerinde bulunuyorlardı. Fırka binasının önündeki taş merdivenleri ağır adımlarla çıktı. Geriye dönüp, Bolu ovasına göz gezdirdi. Ovada el değmedik, işlenmedik bir karış yer dahi yoktu. Ata, nefis manzara karşısında son derece etkilendi. Aladağlar'daki sık ağaçlardan oluşmuş lacivert ormanlara uzun uzun baktı. Ve yanındaki Recep Peker'e,
̶ Bolu'yu Ankara'dan önce görmeliydim. Dedi.
Bu sözü daha sonra Bolulular değişik şekillerde yorumladılar. «Yoksa, Gazi, Bolu'yu Başkent yapmadığına mı hayıflanıyordu?» dediler…
