Piyasanın Yıktığı Devlet, Aranan Adalet

Kartalkaya Yangınının Ardında Yatan:
Piyasanın Yıktığı Devlet, Aranan Adalet
İVME Hareketi Mayıs 2025
ivmehareketi.com / ivmehareketi
Yalnızca otel değil, adalet de yandı.
Bolu’daki Grand Kartal Oteli’nde 78 kişinin ölümüne
yol açan yangın, sadece bir kaza değil, piyasanın
hükümranlığına bırakılan yaşamlarımızın ve
yönetim usullerinin ürünü olan bir kamu felaketidir.
Sorumluluk, otel sahiplerinden yerel yönetime,
denetim kurumlarından merkezi idareye kadar
zincirleme biçimde birbirine devredilirken, hiçbir
fail hesap vermemekte, yalnızca sahnelenmiş bir
sorumluluk tiyatrosu izlenilmektedir.
Kartalkaya’da yaşanan katliam; bize neoliberal
düzenlemelerin, kurumsal parçalanmanın ve
piyasa öncelikli yönetimin, kamusal sorumluluğu
nasıl çökerttiğini gösteriyor. Türkiye örneği
üzerinden, kamuya ait olanın özel çıkarla
nasıl yer değiştirdiğini, yurttaşın sesinin nasıl
susturulduğunu görebiliyoruz.
Denetim sistemleri zayıflatıldı, kurallar ise yalnızca
formaliteye dönüştü. Yasama faaliyetleri hız
kesmeden sürse de, ardı ardına çıkan, birbiriyle
çelişen düzenlemeler yasal boşluklar doğurarak
pratikte bir deregülasyon ortamı yarattı. Bu da
sorumluluğun, denetimin ve sistemin işleyişinin
toplumun aleyhine işlemesine yol açtı.
Küresel bir çok kaza ile bağlantılı skandallara kadar
uzanan küresel örnekler, bu felaketlerin istisna
değil, düzenin ta kendisi olduğunu gösteriyor.
Felaketlerin ardından gelen yardım politikaları
bile toplumu onarmak yerine politik çıkarları
önceliyor. Vatandaşlara hakları olan tazmin
imkanları sunulmadığı gibi lütuf şeklinde sunulan
çözüm önerileri “oy” karşılığında pazarlanıyor.
Gerçek bir kamusal yeniden inşa için ihtiyaç duyulan
şey, sadece teknik düzenlemeler değil; halktan
yana, katılımcı, adil ve şeffaf bir idari ve demokratik
düzendir. Bu da ancak toplumsal dayanışmayı esas
alan, piyasaya değil insan onuruna öncelik veren
bir demokratik eşitlikle mümkündür.
Grand Kartal Otel yangını, sadece bir ihmali değil;
halkı korumaktan vazgeçmiş bir sistemin tükenişini gösteriyor.
Dünyadaki en ölümcül otel yangınlarının
sonuncusu Kartalkaya’da gerçekleşti. 
1 HaberTürk
84
The KGM Grand Hotel
Las Vegas, ABD
21 Kasım 1980
119
The Winecoff Hotel
Atlanta, ABD
7 Aralık 1946
Grand Kartal Hotel
Kartalkaya, Türkiye
21 Ocak 2025
78
The Royal Jomtien Resort Hotel
Pataya, Tayland
11 Temmuz 1997
91
The Daeyeonggak Hotel
Seul, Güney Kore
25 Aralık 1977
166
Dupont Plaza Hotel
San Juan, Porto Riko
6 Ocak 1987
96
Görsel Daily Sabah
1
2
Kartalkaya Yangınının Ardında Yatan: Piyasanın Yıktığı Devlet, Aranan Adalet
Hesap veremeyen kamu idaresi,
felaketin ortağıdır.
1980’lerden bu yana Türkiye’de neoliberalizm,
otoriterleşme ve piyasa düzenlemeleriyle birlikte
kamusal denetim zayıflatıldı, halkın güvenliği
sermayenin kâr önceliğine kurban edildi. Özellikle
AKP döneminde kamu yararı yerine büyüme hırsı,
rant ve kayırmacılık öne çıktı. Zamanında AK Parti’ye
yakın sermayenin serbest dolaşımı için yapılan
yerel yönetim reformları bugün muhalefetin
kazandığı belediyeler tarafından kullanılmasını
engellemek amacıyla ya merkezi yönetim lehine
geri alındı ya da kesilip kırpılarak vatandaşları
yetkinin kimde olduğu anlaşılmayan bir bilinmezlik
denizine bıraktı. Yargıdan basına, denetimden
afet yönetimine kadar her kurum, yürütmenin
gölgesine girdi. Sonuç: felaketler artık doğal değil,
politik tercihlerle şekilleniyor.
Grand Kartal Otel yangını da bunun acı bir örneğidir.
78 kişinin ölümüne yol açan bu yangın, sadece
ihmalin değil, örgütsüzlüğün, sorumluluktan kaçan
kurumların ve özelleştirilmiş kamu hizmetlerinin
sonucudur. Her kurum diğerini suçlarken, adalet
yerinde sayıyor, mağdurlar yalnız bırakılıyor.
Sağlık, eğitim, barınma ve afetlere hazırlık gibi
temel haklar, kâr işleyişine terk edildiğinde; işçilerin,
yaşlıların, yoksulların ve kırılgan grupların hayatı
göz göre göre riske atılır. Pandemi, depremler,
seller ve yangınlar bunu tekrar tekrar gösterdi. Bu
düzen değişmeden, hiçbir şey değişmeyecek.
Çözüm piyasaya değil, halka hesap veren,
şeffaf, adil ve katılımcı bir yönetim anlayışında.
Demokratik, halkçı ve kamucu bir anlayış; yalnızca
kriz anında değil, her gün yaşamı koruyan,
dayanışmayı örgütleyen ve halkın denetimini
esas alan bir alternatiftir. Felaketleri durdurmak
istiyorsak, önce hesap verebilirliği halkla birlikte
yeniden kurmalıyız.
İnkar, ihmal, kâr: Bir felaketin ortakları
Grand Kartal Otel yangını bir sorumluluk zincirinin
değil, bir sorumluluktan kaçış zincirinin eseridir.
Otelin sahiplerinin erken uyarıları bastırmaya
çalıştığı, yangını kurumlara haber vermeden
“içeriden” kontrol etmeye çalıştığı ortaya çıktı. Ama
ne risk önlemleri alınmıştı, ne de denetimlerin
ciddiye alındığı bir sistem vardı. Sigorta şirketleri
bile otelin yangın riski nedeniyle kapsama
alınmadığını itiraf ediyor; olan yine halkın canına
oluyor.
Kamu kurumları ise topu birbirine atıyor: Belediye
“sorumlu biz değiliz” diyor, İl Özel İdaresi, bakanlığı
işaret ediyor, bakanlık yerel yönetimleri. Türkiye’de
merkezi yönetimin güç yoğunlaşmasını hayatın her
alanında hissettirdiği bir ortamda böyle bir olay
sonrasında gösterdiği bu tavır kamu yönetiminin
işlevselliğini yitirmesine sebep olmakta. Bu
tablo, hesap verebilirliğin çürümüşlüğünü
değil, yokluğunu gösteriyor. Yangın çıktığında
müdahale geç kaldı, koordinasyon sağlanamadı;
çünkü her kurum kendi sınırını korurken halkın
hayatı dışarıda kaldı.
Bu raporun genel olarak dayandığı Mustafa Özbilgin
ve Cihat Erbil tarafından kaleme alınan “Relational
accountability collapse cycles: Microfoundations of
disaster governance failure in the Grand Kartal Hotel
fire” başlıklı araştırma makalesi, ilişkisel hesap
verebilirliğin nasıl çöktüğünü beş başlıkta ortaya
koyuyor:
1. Sorumluluktan kaçış
Gece vardiyası çalışanları, yerlerindeymiş gibi
gösterilerek “sorumlu” ilan edildi. Ama ortada ne
çalışanlar vardı, ne denetim. Herkesin yetkisi sınırlı,
sorumluluğu başka birine yönlendirilmiş durumda.
2. Düzenleme kaosu / dolaylı deregülasyon
Ne otel yönetimi, ne yerel kurumlar, ne de
bakanlıklar denetim sorumluluğunu üstleniyor.
Standartları ve prosedürleri görmezden gelebiliyor.
Konu özelinde uluslararası standartlarda çeşitli
3 2 “Kartalkaya yangını: Tahliye önceliği otel yöneticileri ile ‘ayrıcalıklı misafirlere’ verilmiş.”
Sorumluluğun Gölgesinde Yönetimsizlik:
 Felaketin Adı “Bürokrasi”
Grand Kartal Otel yangınında kurumların işlevsizliği
apaçık ortadaydı. Hiç kimse sorumlu değildi çünkü
herkes biraz yetkiliydi. Bakanlık belediyeyi suçladı,
belediye bakanlığı. Herkes kendi sınırını korurken,
felaket yaklaştı, insanlar öldü, ama “görev tanımı”
zarar görmedi.
Bu karşılıklı suçlamalar zinciri, halkın değil,
kurumların kendini koruma refleksini gösterdi.
Yönetimde bir felç hali yaşandı. Kimse risk almadı,
kimse karar almadı. Kimse bir diğerini aksiyon
almaya teşvik etmedi. Bürokratik ataleti kıracak ne
siyasal irade vardı, ne de halkın denetimi. Yangınla
birlikte sadece bedenler değil, toplumsal güven de
yok oldu.
Burada bazı temel mekanizmaların geri gittiğini
görebiliyoruz. Her biri, hesap verebilirliğin nasıl
aşındığını gösteriyor:
Görev yükleyip sorumluluk vermemek
Otel sahipleri gece görevlilerini “sorumlu” ilan etti
ama aslında ortada denetim de, yetki de yoktu.
Aynı şekilde, kurumlar da birbirine top atarak
denetimden kaçtı.
Deregülasyon ve yetki boşlukları
Denetim mekanizmaları zayıflatıldı, kurallar
kâğıt üzerinde kaldı. Aslında yasamanın boş
durmadığını gösterircesine birbirini boğan ancak
yasal kopukluklar yaratan ardı arkası kesilmeyen
regülasyonlar bir dergülasyon süreci yarattı.
Sorumluluk, denetim ve işlevselliğin toplum
aleyhine işlemesine sebep oldu. Belediyeler,
bakanlıklar ve sigortacılar arasında kimin ne
yapacağı belirsizleşti; bu belirsizlik içinde en net
olan tek şey vardı: kimsenin denetlemediği bir
piyasa.
Finansallaşma
Güvenlik yatırımları “maliyetli” bulunarak ertelendi.
Kayıt dışı istihdamla yasal yükümlülüklerin
düzenlemeler var, ancak bunlar birbirini çelişkiye
düşüren, yeni boşluklar yaratan ve belirsizliği
derinleştiren düzenlemeler. Pratiksizlik ise zamanla
düzenlemesizliğe (deregülasyon) yol  açıyor. Bu
düzenleme boşluklarını ise sermaye dolduruyor.
3. Finansallaşma
Güvenlik önlemleri “maliyetli” bulunup öteleniyor,
kayıt dışı istihdamla sorumluluk sulandırılıyor.
Sigorta şirketleri, denetlemedikleri binalara poliçe
kesiyor ama ödeme yapmayacaklarını baştan
biliyorlar. Kâr, can güvenliğinin önüne geçiyor.
4. Sorumluluğun reddi
Her aktör bir diğerini suçluyor: otel yönetimi
itfaiyeyi, itfaiye belediyeyi, belediye bakanlığı
suçluyor. Zincirleme bir inkar düzeni kurulmuş.
Herkes birbirini işaret ederken, kimse hesap
vermiyor.
5. İlişkisel çürüme
En alt düzeyde çalışanlar uyarıyor, yönetim kulak
tıkıyor.Bilirkişi raporu yangının başlamasının
ardından kurtarma sırasında önceliğin otel
yöneticileri, yakınları ve bazı “ayrıcalıklı misafirlere”
verildiğini ortaya koydu. Kurumlar arasında güven
yok, ortak hareket yok. Felaket geldiğinde her şey
dağılmış oluyor çünkü kimse ortak sorumluluğu
sahiplenmiyor.
Sonuç?
Kurumsal yapı,
halkı değil sermayeyi
korumak için kurulmuş.
Can kaybı bile bu düzeni değiştirmeye yetmiyor
çünkü bu felaket, istisna değil, norm haline gelmiş
bir sistemin ürünü.
Kartalkaya Yangınının Ardında Yatan: Piyasanın Yıktığı Devlet, Aranan Adalet
arkasından dolaşıldı. Otel sahipleri için can
güvenliği, muhasebe kalemlerinde “gereksiz gider”
haline getirildi.
Sistematik sorumsuzluk
Her aktör “bir başkası sorumlu” diyerek sıyrıldı. Alt
düzey çalışanlar ses çıkardı, ama yukarıda kimse
dinlemedi. Bu sessizlik, sadece ihmali değil, yapısal
adaletsizliği büyüttü. Süreçte adı geçen kamu
ve özel sektöre bağlı kuruluşların tutumunun
benzer olması da dikkat çekiyor. Belediyeye
bağlı itfaiyenin de yangın önlemlerine geçer not
vermeyi reddettikten sonra hükümetin yarattığı
yetkisel boşlukları göz önünde bulundurmadan
süreçle ilişiğini noktalamış olması sistemle birlikte
aktörlerin de sorumluluğu için yeni bir inşanın
gerekliliğini ortaya koyuyor.
Bürokratik felç
Birbirini kesen kurumlar, çakışan görev tanımları
ve sıfır koordinasyon. Herkes prosedüre uygun
davrandı ama kimse insan hayatını kurtaramadı.
Uluslararası normlara gelince piyasa
mekanizmaları tarafından şekillenmiş vitrin süsleri
ile karşı karşıyayız. Türkiye, turizmdeki güvenlik
standartlarını imzalamış ama uygulamıyor. Sözde
bağlı olunan etik ilkeler, gerçekte hiçbir aktör
için bağlayıcı değil. Böylece, hem ulusal hem
uluslararası düzeyde hesap verebilirlik, sadece bir
retorik gösterisine dönüşmüş durumda.
Bu felaket bize bir kez daha şunu söylüyor:
Denetim, demoktatik katılım ve hesap
verilebilirlik olmadan adalet olmaz.
Adalet olmadan
hayat korunamaz.
Hayatlarımız halktan yana olmayan
hiçbir sistemde güvende değildir.
Hesap Verilebilirlik Yeniden Kurulabilir – Ancak
Sistem Değişmeden Değil
Grand Kartal Otel yangını, sadece bir ihmal değil;
sorumluluğun, denetimin ve kamusal vicdanın
çöküşüdür. Ama bu çöküş kader değildir. Eğer
gerçekten kamusal, demokratik hesap verebilirliği
yeniden inşa etmek istiyorsak, bu yalnızca teknik
reformlarla değil, sistemsel bir dönüşümle
mümkündür.
İlk adım; uluslararası etik kodların ve güvenlik
standartlarının kağıt üzerinde kalmaması, bağlayıcı
yasal düzenlemelere dönüşmesidir. Türkiye’nin
imzaladığı UNWTO ve IFC çerçevesi yalnızca vitrinde
kalmamalı; yaptırımlarla, kamu denetimiyle ve
bağımsız bir gözetim kurumu aracılığıyla iç hukukta
yer bulmalıdır. Kuralsızlık, kârlılık için teşvik değil,
cezai sorumluluk için gerekçe olmalıdır.
Burada, tam da bu noktada, daha derine
inmek gerekiyor. Bu ülkede hesap verebilirliğin
çökmesinin temelinde sadece yasaların yetersizliği
değil; ekonomik çıkarların, kurumsal ittifakların
ve bürokratik çıkarcılığın iç içe geçtiği bir düzen
var. Belediyelerle bakanlıklar arasında sorumluluk
suçlaması; özel sektörle kamu kurumları arasında
“görmezden gelme” uzlaşısı; sigorta şirketlerinin,
otel sahiplerinin ve yerel yönetimlerin birbirini
koruyan sessizliği... Bunlar kırılmadan hiçbir yapı
güven veremez.
O yüzden çözüm teknik değil,
siyasal ve kültüreldir.
▪Belediyelerin yaptırım yetkileri güçlendirilmeli,
ama bu yetkiler siyasallaşmış kadroların değil,
bağımsız denetim organlarının (özellikle meslek
odalarının) denetimine açık olmalıdır.
▪İşletme ruhsatları, sigorta poliçeleri ve
teşvikler, sadece kâğıt üstündeki uygunlukla
değil, gerçek, denetlenebilir güvenlik
uygulamalarıyla koşullandırılmalıdır.
▪ Şeffaflık, sadece üst düzey raporlar değil;
halkın ulaşabileceği denetim sonuçları, halkın
görebileceği yaptırım kayıtları demektir.
▪İşyeri çalışanlarının ve yurttaşların şikâyet
hakkı güvence altına alınmalı, ihbarcılar
korunmalı, cezalandırılmamalıdır.
Ama en önemlisi; kültürel bir zihniyet dönüşümüne
ihtiyaç var. Hesap verebilirlik, artık yukarıdan
dayatılan bir prosedür değil, karşılıklı sorumluluk,
özen ve kamusal vicdan ilişkisi haline gelmelidir.
Kurumlar, halkla olan ilişkilerini yalnızca hizmet
sunumu değil, bir güven sözleşmesi olarak
görmelidir.
Bu yangında sadece hayatlar kaybedilmedi, halkın
devlete olan güveni de kaybedildi. Ve bu güvenin
geri kazanılması, neoliberal piyasa mantığıyla
değil; dayanışmacı, halkçı ve şeffaf bir toplumsal
sözleşmeyle mümkün olabilir.
▪İnsanı merkeze alan, kârı değil yaşamı
önceleyen, kamu çıkarını özel çıkara karşı
savunan bir düzende,
▪ Felaketi değil, kamusal güvenliği örgütleyen;
sorumluluktan kaçan değil, halkına hesap veren
bir devlette, yani ancak demokratik ve kamucu zemininde
hesap verilebilir bir düzen yeniden kurulabilir.
Bu felaketin, halkın devlete olan güvenini aşındırdığı
kamuoyu araştırmalarınca ortaya konmuştur.
Metropoll Araştırma’nın Türkiye’nin Nabzı Şubat
2025 araştırmasına göre; sorumlu büyük oranda
merkezi idareye bağlı devlet kurumları olarak
görülmektedir.
Bolu Kartalkaya’daki yangında 78 kişinin
ölümüyle sonuçlanan olaydan kim
sorumludur?
Seçmenlere yangın felaketinin sorumlusu kimdir
diye sorulduğunda %40,3’ü Turizm Bakanlığı’na,
%5,2’si de Bolu Valiliği’ne işaret etmiştir. Kısaca,
toplumun %45,5’i bu felaketten devleti, merkezi
idare kurumlarını sorumlu tutmuştur. Bu bağlamda
belediyeyi sorumlu görenler %17,5; otel sahipleri
de %28,6 oranında sorumlu görülmüştür. İktidara
yüklenen sorumluluğun büyüklüğü dikkat
çekmektedir. Toplumsal hafıza, devletin karnesini
hatırlayarak otel sahiplerinin tüm kusurlarına
rağmen devletin sorumluluğuna yönelmiştir.
Türkiye’nin Nabzı Şubat ayı arastırması; Türkiye genelinde NUTS 2 sistemine göre 26 bölgeyi
esas alan 28 ilde tabakalı örnekleme ve ağırlıklandırma yöntemi ile 14 – 18 Şubat 2025
tarihleri arasında toplam 1206 kisi ile yapılmıstır. Arastırma; 0,95 güven sınırları içinde +/-
2,76 hata payı ile CATI (Bilgisayar Destekli Telefonda Anket) yöntemiyle gerçeklestirilmistir.
TURİZM BAKANLIĞI
OTEL SAHİPLERİ
BOLU BELEDİYESİ
BOLU VALİLİĞİ / İL ÖZEL İDARESİ
FİKRİM YOK / CEVAP YOK
40.3
28.6
17.5
5.2
8.4
ivmehareketi.com
Görsel ChinaDaily